By Tikir Sanga
Laimi Kan thanchonak ding ah zei kodah an kan temtawn bik hnga?

Miphun dang he tahchun ngam zong a si rih lo mi kan nih mitlawm te miphun hi tha tein kan zoh tik ah hin, thanchonak leikam silo in tumchuknak lei kam deuh tu khi kan penh deuh cang tiah mino tam pi nih hmuh a si cang. Ni hin ni kan dir hmun in i mer lo in kan kal pi peng rih ko i kan du paoh in politics( Ramkhelkong ) kan tuah peng rih ko si cun, 2030 ahcun kan miphun hi ba rawhzet lawng a tang cang lai i miphun tlau kho zong kan si kho men. A ruangcu, innchung khar pakhat a si mi kan laimi hawi cio cio, pakhat le pakhat kan i rem lo i kan i doh peng ko ahcun hi innchung khar cu a thenthek dih cu a hau mi a si. Mino kan ca le a thanglai ding mi mansung tuk mi kan mino hna ca ah lung a fah tuk i chim leng le phuan zong ah kan thei ko na bu in kan i remh duhlo mi thil hi tlawngpal te langhter ka van duh ta. Kum 20 a tlingcang mi lawng siloin kum 17 a tlingcang mi tulio kan mino tha bik hna zong nih an thei ko cang lai tiah ka zumh.

Mahtlang, Mahpeng, Mahholh;
Nihin ni ah kan unau pawl miphung dang hawi (Falam, Tidim, Matu le thlanglei laitlang) pawl kan zohhna hlan ah kan mah Hakha-Thantlang zawtnak tu hi van zoh hmasa hna uh sih. Laimi kan phaknak paoh ah Khrihfa bu a tam ning le community a tam ning, lungrualnak (Unity) pakhathmanh nei ti a umbal fawn loh, a donghnak ah mah le mah lawng te seh i timh bu in a dih leng mang mi miphun kan si cang. A hram kan zoh a si ahcun, US, Canada, Denmark, Noryway, Australia le ramthumnak ummi kan miphun paoh paoh i an i buaipi mi hi Malaysia in a ra mi si lo, Yangon in a ra mi a si fawn loh, Laitlang kan chuahkehnak ram in kan i kenmi lungthin pi a si. A ruangcu, mifim kan rak ti mi hna kan pu pa pawl i an kan hruainak i a chuahmi (outcome) a si kan ti khawh.
Laimi upa dir hmun ah a dir mi kan Hakha-Thantlang kan zoh tik ah miphung huapmi ruahnak a nei mi an tlawm tuk cang, kutcang in rel khawh an si dih cang. Lung a fak tuk.  Kanmah Hakha-Thantlang hmanh ah Zo le Lai ti i kan i doh peng rih, i fonh le hmun khat rian tuan ti khawh lo ding tiang dir hmun hna kan phan cang. Zei ko dah a si? Fak pi in na ruah bal ve maw?

Laimi kan politik le kan biaknak i morality ( Lungthin lei dirhmun )

Ni hin ni ah kan Laimi a kan hruaitu kan zoh tik hna ahcun zumhawktlak mi hi kan um tuk ti loh kan ti ahcun kan palh tuk ti lai loh. Kan Lairam ah siangpahrang hmuh in kan hmuh mi hna, pastors te pawl zong zumh awktlak mi kan har tuk cang. A fawinak kan chimh a si ahcun, Laitlang le Lairam ca'h dinnak(Righteousness) auh pi ding mi, miphun pi zong nih ti hal in a hal mi auh pi le dir pinak in, materialism (Vawileicung chawva) ah an kal ngawt dih cang. An thei ko zong ah an hna an i cheh dih cang. Laimi nih kan i palh tuk tawn rua tiah ka ruah pi pakhat cu kan biaknak (religion) hi politics (ramkhel) colhcanghnak deuh ah Laimi pi nih kan hman.

Politics lei hruaitu pawl kan zoh tik hna ah Lairam pumpi lawng si lo in, kawlram pumpi ca ding tiang riantuannak in mah khua le mah tlang ca deuh in rian tuan kan tam deuh. Rampum pi ca tiang in rian a tuan kho mi le tuan ding ah commitment (pekchanhnak) a nei mi kan tlawm tuk. Mah cu zei in dah na chim khawh tiah bia halnak nan neih men lai ee. A hman mi a si, mah peng le tlang holh lawng hna pei thancho ter kan i timh mi le opportunity (caan tha le lam awnnak) kan hmuh paoh ah mah nih hui viar kan duh mi nih zei hmanh chim hau lo in a langhter dih mi a si ko. Mah peng le tlang dawtnak nih khua a hrawk loh, kan lungthin chung ah zei dang umlo in mahkhua le mahtlang dah ti lo cu ti a um mi nih a ra laiding mi caan ah remh khawh ti lo ding in thil tam pi a chuah ter khawh.

Laimi ca'h lungfak tuk mi zawtnak

Mono tam pi nih an vuivai mi le ceih cem mi, sinain langhan in an chimh ngam lo cem mi thil van zoh ta hna uh sih. A luancia kum 1990 in van zoh tik ahcun, Laimi u pa ram dang hna ah ca cawn kho mi, kan laimi nih ca thiam thiam tiah kan ruahmi kan pu le rual hna kan zoh tik ah hin, a tam bik cu Lairam ca zei tluk in dah rian kan tuan khawh lai le Laimi zei tluk in dah mino tam pi kan thanchoter hna lai tinak in keicu mah cu ka si, ka tuahkhawh le ka ti khawh ti mi lung put nei riang mang in, mah inn chungkhar pin cu mi dang ca ah zei hmanh hmuh khawh mi an nei ti lo. Sihhmanhsehlaw, pulpit cung in bia chim tu le an si peng fawn. Laimi nih kan pulpit suallam zong kan hrilhfiah than a ahu cang ruah tiah ka ruah leng mang. Ramthumnak ah an hmuh mi mirang ban tuk in an fale rual thiamhna seh ti mi pin cu zei ban tuk thil hmanh nih a thleng kho ti hna loh. A donghnak ah zei dah a chuah ti a si ahcun, ni hin ni politics le religion lei in rian a tuan tu kan zoh tik hna zong ah mi fim mi thiam an hmuh ko hna zong ah an kan tei lai, kan min an kan lan lai timi tihnak tam pi an neih ruangah, kawlram te in kutcang zat te lawng nih ram thumnak ah ca an cawn khawhnak a si. A cawng kho minih le kir le ram ca rian tuan timh hi a um kho loh. A ruangcu, an kir duh ti loh.

Cuhlanchung laimi dir hmun kha van kal ta rih ko seh law, a hlan i Hakha-Thantlang ah a nih a nih thil a ti kho mi pawl, hruaitu pawl kan zoh tik ah an fa le ca lawng  hoinak sang  an chiah khawh hna, an fa le ca cun zei thil paoh an tuah piak khawh hna. Mi fim mi thiam tak bochan awktlak a sikho ding mi hna tu sifak le cacawng kho lo in an caan tha vial te kan liam terdih hna. Sinatein, kawl cozah tha lonak cu kan chim peng fawn. A tu hnu, Malaysia in refugee sinak lak riangmang in ramthumnak kal hnu lawng lawng ah kan ram chung ah bawitlawng tlawng in a tlawng mi pawl zong an lau kho tuk cang. Pathian nih an mah lawng hi ti i an kal peng ko le bawi tlawn in an tlawn peng ko ahcun Laimi hi an thancho kho ti lai loh ti A phang ruang zong a si kho men, refugee sinak in ramthumnak kal hna an kan awnh mi hi. A palh zong ka palh  kho.

Mino nih kan in cuahmah mi le kan zun cuahmah mi  

A cunglei kan van langhter mi ban tuk khan, kum tamtuk chung kan laimi society ah mah innchungkhar thanchonak le mah peng le tlang thanchonak ti mi nih impact (a tuk, a pe) a tuah minih tuchun ni caan i laimi 3/2 cheu thum cheu hnih cu kan tuar dih, kan in dih. Mahcu lakah ngeih a chia tuk rih mi cu, nu le pa tiang zong nih fa le cawmpiak ah mah khua le tlang thanchonak ca lawng ah fa le te zong an cawn piak khawh cang hna. Vawilei i kan rak chuah hi meng 20, 30 ca lawng ah maw rian tuan timh piak kan si cang hna ti zong hi ka ruah leng mang. Democracy e, freedom e, zei e..kan ti nak kan ram hrawttu tak tak a si mi kan morality corrupted a si mi tha te in kan doh khawh ahcun democracy he cun kan i tlak ko lai. Ramkhel kong he ti an auh leng mi le an i ceih leng mi nih zei pi pa a chuah pi lem lai loh. A rawkcia mi kan lungthin put kha kan remh khawh lawng lawng ah ai tlakmi luatnak cu kan hmuh khawh ko lai. Mahhi, kan lungthin a rawktuk mi ruahnak pawl, thanchonak tiang an kan dawn dih mi hi mino nih kanral lian cem kan chiah hrim hrim a hau mi a si i mah cu kan doh awk tak tak zong a si mi a si.

Mino lung rual in doh hna uh sih;

Lai mino nih ti hal in kan hal mi Unity (Lunrualremnak) kan hmuh kho lonak a sual lam cu unity ti mi cu din falnak he ai peih tlai mi a si i a kan hruaitu a din fal lo ahcun lungrual tein zei tik hmanh ah kan zul kho lai loh. Laimi pi tak tak zong nih dinnak a tenhmi hruaitu tha kan i ngeihmi hna pawl hi kan tan pi a hau. Tangka ngeih deuh mi si i thil a ti khawh ca'h kan tem pi ding a si loh. Mi hlen hman, mi hrawkhrawl ti kan thei tuk ko na bu in, mah le tlang mah le khua ri ruangah kan ten pi hi thil sual tak tak pakhat a si.

Hakha-Thantlang i ral lian bik le ceih hma bik mi Zo le Lai ti i zuamnak zong hi kan ngawl awk a si cang. Mino chuahter mi a si loh i ka chim cang bantuk in hlanlio mifim deuh pawl nih chuahpi mi a si ti kan thei a hau. Hmun khat ah rem te in rian kan tuan tti ding le kuttleih in kan kal tti ding a si cang. Mirang holh van thiam deuh le thil tlawmpal te van ti khawh cang ka in bawi (hruaitu) si kan duhnak lung thin zong kan thumh a hau. Laitlang ah media a cak rih loh i Malaysia hi Laimi tam cemnak kan umnak hmun a si tik ah Malaysia hin i remnak le ramremhnak ah a tha bik mi hmun a si. Hruaitu ka si ai ti riang mang mi upa mi hrawkhrawl pawl refugee si ve tung i refugee sin in a miak lak rumro ai zuam mi pawl zong hi kan doh tti a hau. Hi ti ning te in kan community cio ah corruption a tam ahcun Laimi temhpi ram mi zei hmanh kan ngeih ti lai loh i thutsawh i izoh i ivuak lawng lawng a tang cang lai.

Mino a hlei in tangti hna uh sih. Kan pu le kan pa le nih an tuah khawh lomi mi phung dang pi ah kan ruah leng mang mi hna, Tidim, Falam le tlanglei laitlang mi pawl zong hna i dawt khawh le kut chanh khawh kan i zuam a hau cang. Kan miphun hawi nih thil a tuah khawh cun kan tan pi a hau. Falam pa le Tidim pa nih a tuah khawh mi paoh doh hi thil dik a si loh.

Kan doh ding mi lakah a lian bik mi pawl cu; Favoritism (theihngelh mi ca lawngah rian tuan duhnak), Partiality (thleidennak), Nepotism (ruahnak bi tuk in rian tuannak), Chiefship-oriented mind (Bawi lawng siduhnak lungthin) le popularism ( Lar lawngduhnak lungthin) pawl hi kan doh bikcem ding a si tiah ka ruah. Vawilei cung pakhat le pakhat an i tahnak zong mino thazang in rel a si bantuk, barawh zet te a si mi kan nih Laimi zong mino tam pi thancho ter duhnak lung neih lo mi chan in kan chuah a hau, kan kal tak a hau cang. Mino nih ral tha te in kan tan a hau, kan doh a hau. Nangmah le keimah kha kan ram nih herhbik mi kan si ti lungput hi khawika a kal mi a vak mi Lai nu Laipa nih kan ngeih hrim hrim a herh in a herh tuk cang ti forhfial kan duh hna.

Read More
Tawlreltu - on Sunday, May 16, 2010
2 comments
categories: | | edit post

Pa Biak Suihleng

Kawlram chung (Burma ramchung) ah Khrihfa phunglam zei tik in dah a rak luh i, zei tin dah a rak luh, mizei nih dah an rak luh pi timi zohfian aherh caan a um theu tawn. Mah ka hin Khrihfa kan ti tik ah hin Protestant he tant lo he an za tein telh chih in Khrihfa tiah a huap in ka auh mi a si. Minung tampi nih Protestant khrifa phung a si lo ah American Baptist Missionary riantuannak Kawlram arak phanhnak cu theih cia a si. Nain mah hi kawng zong hi tlawmpal kan telh chih tho tho lai. Atu ka tial duh chan mi cu zei bu zei bu ti kha si lo in, Khrihfa min put in Kawlram an rak panh hmasetnak kawng kha ka tial duh mi a si. Chin miphun hna hi thil tuah hma set mi pawl hi kan uar ngai hna. A herh lo mi tiang khin a hmasa kawng ah hin kan tang tawn, ka ttial duh khun kan chim duh khun i, kan i chawr. US phan hmasa, Malaysia phan hmasa, Norway silo ah Europe phan hmasa mipawl nih phanh hmaset ruang ah fimdeuh le thil tikhawh deuh ah iruah sual, ruahsual a um tawn. Mah cu cu adik lo ngai mi theory pakhat asi. Khua tla hma sa, a fim hma sa, mi raltha hmasa tbtk.. in a hmasa kawng ah hin heh tiah kan buai tawn. A hmasa kawng ah tantuk le buaituk zong hi thiltha cu a asi lo. Thil a si hmasa mi paoh a dik dih a tha dih tiah kan ruah ah cun cu zong cu kan palhnak a si theu tawn. Thil cheukhat, le micheukhat a si hmasa timi pawl hi theihtlei ca taktak lawng ah a tha tihi biahmai thi caah chim ka duh.

Nestorian Khrihfa pawl Kawlram phaknak
Nestorian Khrihfa pawl hi AD kum zabu 10 hlan le hnu chan lio ah hin an rak thawng tha ngai i, Europe ram in Tuluk ram tiang Tang Siangpahrang chan tein an rak kal i an kalnak hmun hma paoh ah Khrihfa phung an sinak te te an neh an tanta[1]. Vailam tahtung hmanthlak hi an thlan mual lung ah an tialta tihi hmuh khawh a si[2]. Mongol ralkap pawl nih Bagan an rak tuk i an rak hrawh dih hnu in Bagan chan kum zabu 13 ah a rak dih. Bagan a rak chim tu Mongol Tartar ralkap lak ah hin Nestorian ralkap pawl an rak um len ti hi Mongol tuanbia ah zohfian khawh a si. Cu lio Mongol ralakp bawi Genhis Khan i a nupi hi Nestorian khrihfa nu a si i an ralkap ah Nestorian pawl cu an rak um len tiah Khrihfa tuanbia thiam Dr. David Wu nih a chim[3]. Bagan khua thing i Shwezikhong pura pawng ah hlan lio ralzam pawl an rak I dubnak lungkua ah vailamtah hmanthlak ai suai mi te te hmuh khawh a rak si, nihin ni ah cun hmuh a fawi ti lo. An nih hi Kawlram vawlei arak lam hmasa bik mi Khrihfa cu an si.

Portugal Khrihfa Chawlet Pawl
1435 kum ah Nicoto di Conti timi pa hi Italy ram in Kawlram Pegu ah a rak tlawng i Pegu ah cun thla 4 a cam ta ti a si.[4] Portuguese mi Vasco Da Gamma nih 1498 kum ah  Europe ram in India lei ratnat rililam a pemh khawh in Portugal pawl hi Malakaram(Malaysia) le Kawlram lei ah tamngai an rak phan hna tihi hmuh khawh a si. Dr. Kawl Thang Vutaa nih doctorate dissertation a rak tial mi chung ah Portugal pawl Kawlram ah an rak phak i Roman Chatholic siangbawi pawl nih an rak zulh hna ning tampi in hmuh khawh a si.[5] Kum zabu 15-17 kar ah hin Roman Catholic missionary pawl le khrihfa pawl tampi Kawlram ah an rak um i khrihfa milu zong a thong in an rak karh tihi Dr. Vutta tialnak ah kan hmuh khawh chih rih.

Amah atialnak ahhin 1548 kum ah hin Fransis Xavier timi RC father pa pakhat cu Pegu ah missionary ding in an rak thlah. Nain zei dah acang thai tihi theih khawh a si lo. Father Sigismond de Calchi le Father Vittoni hna hi RC Barnabite missionary an rak si i 1722 kum hrawng in Pegu ah heh tiah thawngthabia an rak chim. Siangpahrang in chung minung hna he zong an rak I kawm kho ngai. Barnabite missionaries pawl nih hin Kawl Siangpahrang pa cu thlai mi suimilam nganpi “Grand Father Clock” timi an rak pek, thlalang tuahnak an rak chimh, cun kut tial zoh hna zong an rak chimh ti a si. Cun,  1741 kum ah RC missionary pahnih hna cu ral ah an thi ti a si. Kawl cafang hi ai nam khawh ding caah an rak ser cun Kawl ca le Latin ca dictionary zong chuah khawh ding caah an rak i zuam i cafang tampi an rak leh i an rak khawmh khawh ti asi.

1600 kum zabu chung ah hin Philip De Breto timi Portugal chawlet pa hi Kawlram ah a rak lawr ngai ti hmuh khaw  asi.[6] A nih hi Kawl nih cun Nga Zin Kaa tiah an auh. Taung Ngu chan ah a si i Taung Ngu siang pahrang pawl he an rak i kawm ngai i, a luarpar kai in atu Rangoon khuachung viral Tanlin ramkhi a rak lak i a rak uk. Taung Ngu Siang Pahrang pakhat asimi Natshingnaung cu ral nih a dawi caah Philip De Breto sin ah a phan i De Breto sin ah cun Khrihfa phung ah a lut ti a si i. Khrihfa min ah John Tuan Tihatu tiah arak i sak. De Breto cu Thanlin ah a um i Kawl pura pawl a hrawh hna, missionary pawl ai chiah hna, ralkap zong ai chiah i siang pa hrang bantuk in a um. Mah caah cun Rakhine siang pahrang zong nih a rak doh i, Taungngu siang pahrang zong nih a rak doh ve tik ah a donghnak ah ral asung. Taung ngu siang pahrang nih Ngazin ka cu a tlaih i fung in a lu le taw hlen lak in a sawh hnu ah khua leng ah a thlai i nili hnu lawng ah a thi ti a si.(Vutaa) Natshinnaung cu vainam in thah a ing i a ruak cu tu Thanlin Tawah University pawng i pura ah an phum ti asi.
Protestant Khrihfa phung a rak luh ning
Mirang nih Kawlram a rak lakhlan kum sawmli hrawng ah 1845 kum hrawng ah hin Kawlram ah Roman Catholic khrihfa 2500 an rak um cang ti a si.[7] Kawl rampi cu a rak ceu hlei rih lo. Ralnih a rak khuh. Cu lak ahcun Nitlak lei in Ceunak thawngtha cu a rak phan. 12 kum ah hin American Bord of Foreign Missions nih Adoniriam Judson le an nu cu India lei ah missionary rian tuan ding in an rak thlahhna nain July 13, 1813 ni ah hin Judson te nuva cu Kawlram lei ah an ra. An ratpah ah an nau ai rawk ti a si.[8] Judson hi Kawlram caah ceunak thawngtha arak phurh i rehtheih harsetnak tampi a rak ing. Laitlanglei tiang thawngtha a phanh khawhnak zong hi a mah riantuannak ah tampi aa hngahchan tihi hmuh khawh  asi. Kawl Bible ca a rak leh. Kawl le Mirang dictionary arak tuah i, thlarau tlau tampi a rak tleih hna.  Abik in Karen, Asho Chin pawl le Mon pawl sin ah thawngtha arak chim. Adoniriam Judson riantuannak le Baptist khrihfa bu akarhnak cu Burma Baptist Chronicle cauk ah tamlak te ai tial ko cah tampi ka tial ti lai lo. A nih hi Kawlram ah missionary rian atuan bu in a nunank Pathian ram caah aliam. A nun chung ah nupi pa thum a nei. A nupi hmasa hi Anna Hassatile a si i 1826 kum ah a thihtak. A pa hnihnak cu Sarah Hall Boardman a si I 1845 kum ah a thi. Emily Chubbuck a thitthan[9]. Apriltha 1850 kum ah Judson cu rili cung khual a tlawn pah ah a thih caah a thlan mual a um lo.

Kan unau Asho hna hi Laitlang lei khrihfa kan si hlan ah khrihfa an rak tamtuk cang. Mah caah hin Lai mi lak ah khrihfa sihmasa mi hi Tedim mi si lo ah Sihzang zan si tinak in, Asho miphun an si tiah a dik deuh. Dr. Chum Awi nih a tialnak zong ah fiangtein a tial chih. Carson le Laura cu Laitlang lei an kai hlan ah 1888 kum ah hin Tayet khua ah an um hi Asho Chin hna sin ah rian tuan an rak thawk. Kum hra arauh hnu 1899 kum ceu ah Hakha ah an rak phan.[10]

Kawlram khrihfa tuanbia hi tialmi a tamngai ko cang nain athar in theih than ding ah ka vun tial than. Ahmasa kan chimcha khan zei thil paoh hi a hmasa a um tawn lengmang nain a hmasa paoh paoh hi an tha thlu tawn lo bantuk in an chia thlu tawn ve lo. A si hmasa ti paoh hi Pathian dengmang ah ruahnak kan ngeih lo a hau. Khua le ram ah si she, pengle tlang te te a fa tuk mi te te ah kan ruahnak kan bit ter chin thluah mah hlei ah cu bantuk a fa tuk mi hna caah sihmasa mi heh tiah kan uar peng rih. Minung nunank hi tuanbia tial mi a si. Mi zei hi dah Pathian nih a rak hman i, mi zei hi dah thil tha taktak a rak tuah kho tihi a biapi deuh mi thil a si ti hi a donghnak chim ka duh.
Chrihchan te te



[1] Jenkins, Peter (2008). Book of The Lost History of Christianity: the thousand-year golden age of the church in the Middle East, Africa, and Asia - and how it died. New York: Harper Collins. pp. 64-68. ISBN 978-06-147280-0.
[2] Hill, Henry, ed (1988). Light from the East: A Symposium on the Oriental Orthodox and Assyrian Churches. Toronto, Canada
[3] Dr. David Wu, "Mongolia - GBGM Staff Briefing Summary", Accessed January 31, 2005
[4] G.E. Harvey. History of Burma. nd. P. 98.
[5]Vutta, Kawl Thang.  Brief History of the Planting and Growth of the Church in Burma. D.Miss. Dissertation. Fuller Theological Seminary. 1983.
[6] Introduction to Burma.
[7] Wikipedia. Roman Catholicism in Burma
[8] ShweWa, Maung. Burma Baptist Chronicle. P. 24-25
[9] Adoniriam Judson. < http://www.nndb.com/people/794/000114452/>
[10] Dr. Chum Awi. In Search of the lost souls of the Chins-Centenial essay.

(

Read More
Tawlreltu - on Monday, May 10, 2010
0 comments
categories: | | edit post

Hnahchuahnak in Damnak si cheukhat
by Pa Baik Suihleng

Laimi hi sal thinlung athli tein kan ngei ziar caah hnahchuahnak kan ngei tuk hringhran hna. American i sal araksi mi hna siseh, vawlei cung kakip ah sal a si mi hna hi an bawi le nih mithmaitha pek khawhnak adang pakhat hnih a hmuh deuh ah cun atang mi hna nih an hnahchuah (jealous) cawlh hna. Laimi lakah mah hi hnahchuahnak thinlungput hi virus bantuk in tthang cuah mah. Khrihfa phung kan si tiah heh kan au len zong ah biakinn le biaknak hrauitu hna thawk in khi ahme bik tiang i hnahchuahnak in kan khat ko hna. Vuikhat ah Lai holh in ttialmi mekazin pakhat ah ka relbal mi te a um. "Laipa pakhat nih Rangoon ah hin Lakphak dawr tuah seh law, Laimi nih a dawr ah panh lo in a dang dawr ah an to lai i, an sawi lai" ti khi a si. A dik taktak. Mah hi hnahchuahnak hi kan tei khawh hlan lo cu miphun puitling kan i chuah kho lai lo. Hnahchuahnak a tamtik ah bu le phu tampi a chuak i rualremnak he kan i hlat.


Hnahchuahnak alanghtertu hna

Hnahchuahnak kan ngeihmi a langh ning hi kan society ah a lang tuk hring hran. Minung pakhat kan mahnak in vun fim thiam deuh sehlaw, kan tluk lo tik ah heh tiah kan hnahchuah i "a thinlungput tha lo" ti lei khin i lak i hnahchuah kan hmang. A thinlungput thalo timi biafang hi hnahchuahnak biafang pakhat a si. Zeica tiah cun aleng lei in kan tluk ti lo, a mah tluk zeiti hmanh in kan si khawh tik lo tik ah khan "A thinlung put" timi biafang i lak in i cheihnak ah kan hmang tawn. Thinlungput cu hmuh khawh lo mi a si caah athat le thatlo kha a chimtu nih a duhpaoh in a chim khawh cang. A tha ko mi zong kha a tha lo a ti khawh, a tha lo mi zong kha a duh ah cun a tha tiah a chim khawh. A fawituk in i neknak biafang a si i, "A thinlungput tha lo" timi biafang in biateinak ah hman mi hrawnghrang hman hi hnahchuahnak hrampi alanghtertu pakhat a si. LAI mi nih "An nih miphun cu an thinlungput thalo" ti hrawng hran chim tawn mi khi a sullam taktak cu "An nih miphun khi kan tluk kho bak hna lo i, ka hnahchuah tuk hna" titu khin a si tisi.

Hnahchuahnak kan ngeih mi afainnak pakhat aum rih. Laimi rainttuannak lak ah riantuanpiak mi bawi le hna nih mithmai thatdeuh an pek mi cu adang nih an hnahchuah cawlh. An lung re arak thei cio. An mah caah thathnem deuhnak zong um hlah, chiat deuhnak ding zong um lem hlah. An mah buai in anrak buai cio hna I biafang pakhat an thleih rih lai "A nih cu amah thatnak caah pei midang thang achiathna i Bawi le tawka a liah hna cu" ti bantuk khi a si. Ngaite tiah cun mah kha si lo in, an thiamnak le an rianttuan ning cung tu ah khan an Bawi le nih an zoh i mithmai tha an pek tawn mi hna kha si. Zei tin dah an mah bantuk in ka thiam khawh ve lai, a mah bantuk in Bawi le nih mithmai tha pek deuh mi kan si khawh lai timi tu kha rak i zuam lo in heh tiah mithmaitha ahmu mi tu kha rak sawi i, a donghnak ah remlo i zapi nih hlawt mi dengmang tiangin i chuah a si tawn. Kan pawng kam ah athancho cuahmah mi minung pakhat kha heh tiah sawi hram kan thawk cawlh. Heh tiah ahnu lei sining thalo a si mi he silo mi heh cawh in heh tiah cheihhram kan thawk cang, mah tik ah thil dik a chuak hleilo. Thiltha a vun tuah cuahmi, teinak silo ah hlawhtlinnak a vun hmuh cuah mah mi kha lawmpi siti lo in heh tiah hnahchuah in den si cang ai.

Mah hi pawl hna hi mirang nih Destructive Jealousy ti a si. Hnahchuahnak thalo an si. Hnahchuahnak angei lo mi minung an um lo. Dawtnak ruang ah hnahchuahnak, ti bantuk hi aluan lo ah cun atha ko. Cun Hnahchuahnak hi damter khawh i hloh than khawh ah cun atha than ko. Atang lei hna hi 4 steps of tips on how to Cope with Jealousy timi Professor Van Bright nih a ttial mi chung in chiarhchan in vun langhter mi a si.


Hnahchuah zawtnak in Damnak si cheukhat
1. Mah le mah izumhnak (Self confidence ngei): Mi hnahchuahnak hi aruang cu kan mah le kan mah kan i zumh lo caah a si tiah psychiatrist hna nih an chim. Mah tein i bochan khawhnak, ka tuah khawh ve, ka ti khawh ve timi (Pathian bochannak he) self confidence ngeih ding caah i zuam a hau cawn ahau, thlacam ahau.



2. Thil na sitawk te kha thei/ Sining taktak fianh: Level timi kan phaknak, tikhawhnak le kan thiamnak, kan umnak hmun kha tha tein i theih khawhnak nihin midang hnahchuahnak na ngeih lo ding caah tampi an bawmh lai ti a si rih. Ruahdomh in i pawr hlawt tuksualnak nih hin midang zeirellonak a chuahpi sual tawn caah. Mi zei kan rel lo ziar mi nih hlawhtlinnak a vun hmuh tik ah hnahchuah i zan hmanh it kho lo mi Laimi tampi um a si. Cun hnahchuahnak thinlung hi thil adik taktak mi theih lo ruang zong ah a si theu ti si. Ruahdomh sawh in minih biasi an phai mi kawng te ruang zong ah khan heh tiah arak hnahchuah ziarmi an um len rih. An hnahchuah hnawh chan mi kha thil dik lo mi hna arak si tawn. Cu caah mah le sining tak theih le, thil cang taktak theih hnu hin hnahchuahnak thinlung a zaw kho deuh ti a si.



3. Positive thinking(Athatnak lei in hmuhnak): Thil tonmi paoh athatnak lei in hmuh piak thiam ah cun hnahchuahnak a um kho lo. Functionalism timi biafang hi Lai biafang ah um lo Optimism timi zong kan ngei fawn lo. Mi hnahchuah hmang mi kan si caah si rua. Functionalism timi cu bupakhat riantuanak ah siseh ram ramkhat riantuannak ah siseh hlawhtlinnak hmuh khawh ding caah thilton mi hna kha athatnak lei hawih in hmuh piak mi kha a si. Biana ah functionalist pakhat nih cun Bing a tawng cuah mah mi drug addict hna an um hi atha ve ko, palek le NGO riantuannak caah minung tampi nih rian an hmuh khawh, cun mihrut, puitling lo hna le hman awk tha ti lo mi minung hna an um zong kha a tha ko, an mah pawl an um thawng in zei thathnemnak tu dah kan tuah lai, a chuak lai tiin rian a tuan mi hna kha Functionalist ti cu an si. Laimi nih Functionalism tampi kan theih i kan hman aherh.



4. Mipei ka hnah chuah hna hi ti i thei: Damlonak ah ttih anung bik mi cu ka dam ko tiah i ruah mi khi a si ti si. Mi hnahchuah len mi kha hnahchuah asi lo tiah ruah chung paoh cu hnahchuahnak in damkhawh si lai lo. Ee mah hi hi hnahhcuah pei a si hi, hnahchuahnak pei ka ngeih ziar ko hi tiah i theih ah cun leklak damnak kha kawl awk a tha


Donghnak

Hnahchuahnak thil thalo tamtuk a chuahpi khawh. Thinhunnak, huatnak, biaelnak le isikvelhnak tiang achuak tawn. Cu piin ah hnahhcuah tuk ruang ah hruhnak, zei tuah huam ti lonak, zuu ding sa ei ah i chuah thainak tbtk thil thalo tampi um. Hnahchuahnak ruang ah bu le phu i thentheknak, peng le tlang i rualrem khawh lonak, lungkhat in riantuan khawh lonak tbk hna zong a chuahter khawh rih. Mah caah cun Damnak Si vai hna hi i theih i Hnahchuahnak zawtnak in adam kho mi LAI miphun siding caah mah hi cabia hi ttial a si.

Read More
Tawlreltu - on Monday, March 08, 2010
4 comments
categories: | | edit post

Salai Biak Lian Sang


Tuchan cu Information Technology(IT) chan a si ti a si. Catlap in riantuannak a um peng rih nain zungkip ah, riantuannak fektory kip ah le sianginn phun phun kip ah Komputor tel lo awk tha lo ding in a um cang. Cakuat tialnak ah, thilcawknak caah le theihtlei theihnak ding caah computer lo in a si kho ti lo. Komputor cu kan duh zong duh lo zong ah kan inn chung ah a um a hau cang, kan khrihfa bu nih a herh cang i kan pawmkam ah hrial awk tha lo in a um cang.  Komputor Rungrul tiah lai holh in kan auh mi Computer Virus kan computor chung ah luh an hmannak, an luh lo ding caah hrial khawhnak te te le i kham khawhnak ding kawng tlawmpal vun tial ka duh. Komputer kawng hi tialcawk lo in a tam, cawn cawklo ding in a tam fawn. Virus kawng cu tlawmpal in vun tial ka duh.

Ahmaset cem ah Virus hi Email kuat a thiam lo :-). Komputor zong hi minung nih fial lo ah cun, Van B Thang chim cha in "Ahrut mi Komputor an si 0 le 1 lawng an theih" a ti.Virus phun tampi um hnga.  Komputor virus hi software program tu a si. Computer virus zong cu phun tampi um rih hawi. A tawinak in chim ah cun Computer Virus(Virus) cu computer software program pakhat a si i, komputor chung ah ai khumh khawh ning paoh in ai khumh i a mah tein aa copy, i a karh a fa a hrin i rian a tuan. Cu ti cun computer chung software pawl  an riantuanning kha a hrawh ter a nuar ter khawh. Spyware pawl le trojan cheukhat pawl cu nan password kha a fir khawh ti a si. PC virus pawl hi minung nih sermi lawngte an si dih.

Virus tiah chim ko uh sih law.. A tuanbia chim ah cun tihin si hnga. Vawlei cung ah 
komputor virus an hmuh hmasa mi hi "creeper" tiah an auh. US defense department nih coldwar chung ah khan an rak hmuhtheih hmasa mi a si. Mah "Creeper" timi program a rak tial/ser hmasa tu hi "Bob Thomas" timi pa a si. 1971 ah a rak ser mi a si. Bob nih hin "I am creeper, catch me if you can!' tiah US defense zung computer pawl sin ah email lo zei lo in message a rak kuat khawh. Mah cu cu amah tein aa zamh khawh hawi.

1981, 1986 ti pawl ah hin Richard timi pa le Alvi unau pawl tbtk hna nih virus program adang dang an ser chap rih. Email le web mitampi nih vun hman nak caan 1990s khawh hin Virus cu nichiar ti awk in a thar a chuak ti a si. CIA computer a luhhnawh kho mi Hecker pawl zong an um len cang. Virus program an hmang i an luh hnawh mi a si. Virus program tial ding ah thluak men men nih si kho lo ti asi. Thiamnak sang emem an ngeih a hau ti si.

Virus hi ralrin ngai ding a si nain tih tuk ding si lem ti lo. Anti-Virus pawl hmang in tampi kham khawh a si.

Fraud Mail: Fraud mail ruang ah hin mitampi cu phaisa thawng tampi an thlau. Cun Identity zong tampi hmanpiak an si ti. Fraud mail tampi nih an taial tawn mi cu "Phaisa tam pi na hmuh cawlh lai"...."Lottery na paoh", tibantuk a si theu. Mah cu cu i zumh sual a fawi tuk mi si tawn. Mah bantuk ca a kuami hna nih hin nichiar tiawk in midang sin in phaisa an hlen khawh hna hlei ah an bank account tibantuk information tampi kha an lak i firnak ah an hman. Cu caah kan email ah a rak lut mi commercial advertisement hna hi si khawh ah cun zoh hmanh zoh lo in hlawnh ding an si.


Virus khamtu ding caah Free in lak khawh mi antivirus an um lengluang nain, Free in rinh lengmang ding  asi lo. Dollar 40 hrawng i dih in Antivirus a tha ngai mi pakhat i cawk i komputer chung ah i khumh ding a si. Mah ka hin Antivirus a tha mi hna cawk ding an um lai. Komoputer athar i cawk le cang ka in Komputer chung ah khumh cia mi Free Antivirus kha i rinh riangmang ding si lo. Keimah pumpak in cun Norton Antivirus 2010 hi recommend tuah kan duh hna. Amazon ah 23 dollar in cawk khawh si.

Virus na komputor chung a luh tik ah' zeitin kan tuah kun lai. Free Antivirus hna hi an riantuannak tlamtling in a um lo caah virus a lut kho thotho rih. Virus lak ah tih a nung cem mi virus pawl cu Antivirus min bunh in a ra mi virus an si, biana ah Personal Security timi, Systerm Security tibantuk le.. Antivirus 2007 tibantuk Spy Doctor tibantuk le PC cilin tibantuk pawl hi Fake antivirus an si. Antivirus a lo mi virus an si. Mah pawl hi na komputer chung ah a luh sual a si ah cun a pawi taktak cang. Antivirus athar install tuah na duh zong ah an senh ti lai lo. Mah tik ah na tuah a herh mi cu na komputer kha Safe Mode in na on lai i, Norton Antivirus 2010 hi install na tuah lai (Mah ka hin). Safe Mode lawng khan install na tuah khawh lai. Naa lim si cun, komputer kha normal start in na tuah than lai i, Norton kha desktop cung ah na hmuh cang lai. Mah ti cun scan na tuah ah cun Norton nih a tlaih cawlh ko lai.

Na komputer chung ah virus um cang tiah na theih khawh ko. Na komputor vuidangnak in a fum deuh tuk si cun, si lo ah na on mi hna alang zok kho ti lo ti bantuk a si cun na komputor chung ah virus a um cang tinak asi ko. Virus kham peng ding caah a herh ngai mi cu na Antivirus kha update tuah zung ze ding a si. Cun a tlawm bik nithum ah vuikhat Scan tuah peng ding a si. Cu vial in.

Read More
Tawlreltu - on Friday, January 22, 2010
1 comments
categories: | | edit post

Antivirus Atha mi hna
    






























Software Atha mi hna















Read More
Tawlreltu - on Thursday, January 21, 2010
0 comments
categories: | | edit post

by Salai Biak Lian Sang
Amazon timi hi mitampi nih cun kan theih cang theu lai. Maivan inn internet business phunkhat a si. US ah a um mi ah cun maivan chawletnak ah a ngan cemmi pakhat a si. Multi electronic commerce timi electronic thilri a phun phun maivan inn hmang in thil a zuar mi company an si. An headquater zung pi cu Laimi zong tam nawn an um cangnak Seattle khua Washington State ah a um.

Amazon arak thawktu cu Jeff Bezos a si. 1994 kum lio ah arak thawk i 1995 kum ah maivan inn ah a vun chuahpi. Online Cauk zuarnak ding caah atuah hmasa mi a si. Nain a hnu ah CD, VCD le VHS hna  MP3s, hla hna computer software, video games, GPS tibantuk le digital Dictionary tbtk..electronics thilri hna tampi zuarnak ah a hung si. Tu ah cun thiltampi zuar a si cang. A dawr hmun zong US lawng si lo in Canada, UK, Germany, France, Japan le Tuluk ram te hna zong ah an thilzuarnak cu karhter a si cang. 2009 January ah Verdict Researchtimi nih an chimnak ah UK ah music hla pawl cawknak ding caah Amazon hi an uarbik mi a si ti si.


Amazon anrak tu hi, khual a tlawnpah ah ruahnakthar a vun chuah mi si ti si. New York in Seattle (US nichuah le nitlak) khual an tlawn cuah mah lio ah ruahnak tha hi a vun theih mi si. An company an thawk ka ah hin khuaruahhar ngai asimi pakhat cu kum 5 chung tiang amiak(profit) zeihmanh hmuh lo ding in planning an ngeih mi hi a si. 1994 ah rak thawk cang mi cu 1997 tiang ah hin an stock share man IPO hi dollar 18.00 lawng si rih caah an shares arak i cawk mi hna an lung arak dong ngai te. Amazon nih hi NASDAQ timi American Stock exchange tang ah AMZN timi min bunh in stock market pakhat arak on ve. 1990s kum chung ah internet in business a tuah mi hna cu thinphannak tamtuk ruang ah company tamlak te an rak i din nain, Amazon cu a rak peh zulh peng.


Amazon founder Jeff hi khuaruah har in ca a rel mi a si tisi. Cauk tha pakhat hnih a hmuh mi ngan lo in ai cawk i a rel mi a si ti si. Cauk tha pakhat relnak hmanh in investment tuahning, chanthar chawlehnak kawng hna hi thiam ithawk cawlh khawh a si. A nih hi Princeton University in sianginn arak dih mi a si. Amazon arak derh hlan ah hin company ngan ngai mi pakhat a si mi D.E Show & Co. timi company caah phaisa lehthal thiamnak lei rian a rak tleiih piak hna.


Jeff hi Cotulla,Texas State mi a si i an innchung khar nih hin an pupa chan in an neih mi vawlei eakah 25000 an ngei ti si. Jeff i a pupa/grandfather hi US Atomic Energy Commission ah rian a rak tuan tawn mi a si. Jeff Bezos i a nu hi teenager a si lio ah fa a hrin mi a si.


Jeff Bezos hi a no lio ah ca a rel i thil a tuah tuk ngai tiah theih mi a si. An inn ah motor kudong cu Jeff Bezos nih science practice tuahnak hmun ah ai cang ti si. University of Florida ah a kai hmasa i cu ka ah cun minthatnak Silver Knight Award timi laksawng a hmuh.  Princeton University ah physic cawng ding in arak i tim nain computer thiamnak le electrical engineering ah aa thlen than. 2008 ceu ah khan Carnegie Mellon University nih honorary Doctorate degree an pek.


Nihin ah cun Amazon cu kum fatin te dollar million tampi a hmu cuah mah mi company nganpi pakhat ah aacang. 2003 ah billion 3.9 (million 300) amiak arak hmuh. 2005 ah cun 8.5 billion arak hmuh i. 2007 kum thawk in cun a dang company zong a cawk chih i capital phunghram aa tlaih i chawletnak tamlak te a tuah cang. 


Nihin tiang ah amazon ah nichiar thil a caw mi tampi an um i, an cawk mi thil hna zong tlamtling tein an sin a phan peng, thiltha a si peng caah mah tihin an company hi athang cho chin thluahmahnak a si. Laimi tampi zong nih GPS hna Computer hna, Aman fawi taktak in maivan inn in cawk khawh a si. A leng ah 600 hrawng in an zuar mi 200 renglo hna in cawk khawh sitik ah a thathnem tuk. Cauk tha tha zong aleng ah 50, 60 si mi kha Amazon ah cun 15, 20 in cawk khawh si tik ah a tha hringhran mi maivan chawdawr pakhat si ti khawh si.


Source: Wikipedia






Read More
Tawlreltu - on Monday, January 18, 2010
0 comments
categories: | | edit post